EVLİYA ÇELEBİ

SAFRANBOLU' YU TANIMAK

SAFRANBOLU’ NUN TARİHİ

Anadolu’nun kuzey batı kesiminde, Antik Devirde tarihçi Homeros’un İlyada destanında Paplagonya olarak geçmektedir. Yörede sırası ile Hititler, Frigler, Persler, Romalılar, Selçuklular, Çobanoğulları,Candaroğulları ve Osmanlılar egemenlik kurmuşlardır.

Safranbolu 1196 tarihinde Selçuklu Sultanı II.Kılıç Arslan’ın oğlu Muhiddin Mesut Şah zamanında Türklerin eline geçmiştir. Tarihi süreç içerisinde ise 1213-1280 tarihleri arasında Çobanoğullarının hakimiyetine, 1326-1354 tarihleri arasında Candaroğlullarının egemenliğine, 1423 yılından sonra ise Osmanlı egemenliği altına girmiştir.

Safranbolu geleneksel Türk toplum yaşantısının tüm özelliklerini yansıtan ve uzun tarihi geçmişinde yarattığı kültürel mirası çevresel dokusu içinde koruyan örnek bir kenttir. Sahip olduğu zengin kültürel mirası kent ölçeğinde korumadaki başarısı Safranbolu’yu “Dünya Kenti” ününe kavuşturmuş ve UNESCOtarafından “Dünya Miras Listesi”ne alınmıştır.

Tüm ülkede bulunan yaklaşık 50 bin kadar korunması gerekli Kültür ve Tabiat varlıklarının yaklaşık 1500’ü Safranbolu’ dadır. Bu zenginlik kenti bir Müze Kent haline getirmiş, korumacılıktaki başarısı ise kente “Korumanın Başkenti” unvanınıkazandırmıştır.

Kentin ününü oluşturan Safranbolu Evleri 18.ve 19.yy. Türk hayatının geçmişini, kültürünü, ekonomisini, teknolojisini ve yaşama biçimini yansıtan mükemmel mimarlık bilgisi ile yapılmışlardır. Yaklaşık 2000 geleneksel Türk evi bulunmaktadır.
Geriye doğru 3000 yıllık tarihi geçmişe sahip olan Safranbolu pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmış ve günümüze bir kültür zenginliği olarak ulaşmıştır. Özellikle Osmanlı döneminden kalma han, hamam, cami, çeşme, köprü ve eşsiz konaklar gelenlere hayranlık uyandıracak niteliktedir.

SAFRANBOLU EVLERİ

Safranbolu denince akla ilk gelen Safranbolu evleridir. İlçe merkezinde 18.ve 19.y.y. ile 20. y.y. başlarında yapılmış yaklaşık 2000 geleneksel Türk evi bulunmaktadır. Bunlardan 1000 kadarı yasal koruma altındadır. Evler Safranbolu’nun iki ayrıkesiminde gruplanmıştır: Eskiden ‘Şehir’ diye bilinen ve kışlık olarak adlandırılan çarşı kesimi ile “Bağlar “ diye bilinen ve yazlık olarak kullanılan kesimidir. Çarşı ve Bağlar semtlerinde toplu olarak korunabilmişSafranbolu evleri, çoğunlukla tarıma elverişli olmayan vadi kenarındaki yamaçlara, çevreye ve komşulara saygılı bir biçimde birbirinin manzarasını ve güneşini kapatmayacak şekilde inşa edilmiştir. Yöre halkı kışın şehirdeki evinde yaşar, yazın havaların ısınmasıyla Bağlardaki yazlık evine göçer, ancak “Çarşı”da üretim ve ticaret hayatı devam ederdi. Günlük hayatın devam ettiği kentte ulaşımın sağlandığı ev ve sokak araları ise yine yapı ile uyumlu tarzda Arnavut kaldırımı şeklinde yapılmıştır. Mevcut taş kaplama yollar; sel sularına karşıdayanıklı ve rutubeti en aza indirebilecek nitelikte meyilli formdadır.

Geleneksel ev tarzının ön planda olduğu Safranbolu’da yapı formu evler genellikle 3 kattan oluşmuş 6-8 odalı, geniş hacimli, insan ihtiyaçlarına uygun olarak tasarlanmıştır. Odaların her biri bir çekirdek aileyi barındırabilecek tüm unsurlara sahip bağımsız birim olarak tasarlanmıştır. Her odada yüklük adıverilen dolaplar, sergenler, ocak ve sedirler vardır. Ahşap yüklük dolapların içerisinde yıkanmak amacıyla da kullanılabilen gusülhaneler de mevcuttur. Safranbolu evlerine bir başka detayı katan unsur ise tavanları ahşap işlemelidir. Safranbolu evlerindeki çıkmalar, evin dış görünümünü tek düzelikten kurtarır. Odaların büyüklüğüne göre sayısı değişen dar ve uzun pencerelerde “muşabak” adı verilen ahşap kafesler bulunur.

Evlerin bazılarının içlerinde, serinlik vermesi ve yangından korunması amacıyla yapılmış olan havuzlar da bulunmaktadır. Bu nitelikli evleri oluşturan malzemeler ise; Alt katlarda taş, üst katlarda kerpiç ve ahşaptır. Çatıda da alaturka kiremit kullanılmıştır. Evin giriş kısmına “hayat” adı verilir. Hayat taş kaplıysa“taşlık” olarak ta anılır.

SAFRAN ÇİÇEĞİ

Safranbolu’ya ismini veren ve en kalitelisi Safranbolu’ da yetişen safran çiçeği, dünyanın en pahalı baharatı olma unvanını taşıyan nadide bir bitkidir. Kendi ağırlığının yüz bin katı kadar sıvıyı sarıya boyayabilme özelliği bulunan safran; İlaç, gıda, kozmetik sanayide kullanılmaktadır. Yarım kilogram safran 80 bin çiçekten elde edilmektedir. Safran bitkisinin ürün olarak kullanılan kısmı yalnızca ortasındaki lifler olduğundan yetiştirilmesi ve bakımı çok zahmetli ve emekisteyen bir bitkidir. Bu yüzden altın kadar değerlidir.

SAFRANBOLU LOKUMU

Safranbolu’ya gelipte dünyaca ünlü Safranbolu Lokumunu tatmamak olmaz. Safranbolu Lokumu daha az tatlı ve hafif olması nedeniyle diğer lokumlardan farklıdır. Lokumumuzu ayrıcalıklı kılan ise mineral bakımdan zengin olan suyumuzun sertlik derecesi ve kullanılan doğal şekerdir. İlçede çeşitli türlerde lokum yapılmaktadır: Hindistan cevizli fındıklı, çifte kavrulmuş, safranlı fıstıklı, güllü, damla sakızlı v.s. Günlük üretilen Safranbolu lokumu talepler doğrultusunda Türkiye’nin her yerine gönderilmektedir.

YÖRE MUTFAĞI

Bükme, Perohi, Bütün et yemeği, Koruklu Etli Bamya, Uzun ve Dilme Fasulye, Keşkek, Safranlı Zerde gibi Safranbolu’ ya özgü yemek türlerinin yanı sıra, Su Böreği, Makarna (Cimcük),Yayım (Erişte), Haluşka, Höşmerim, Cevizli çörek, Kiren (kızılcık) suyu, Baklava, Kadayıf gibi geleneksel Türk mutfağının zengin yemek çeşitlerini de Safranbolu Mutfağında görmek mümkündür.

ESKİ HÜKÜMET KONAĞI (KENT TARİHİ MÜZESİ)

Ressamların çizimlerine estetik katan, mimari güzelliği ile fark yaratan, güneşin sarırengi gibi şehre tepeden bakan Kent Tarihi Müzesi, Hükümet Konağı olarak 1904 yılında Kastamonu Valisi Enis Paşa ve dönemin kaymakamı Ahmet Bey’lerin öncülüğünde kale olarak adlandırılan tepeye inşa edilmiştir. Kesme taştan yapılan bina zeminle beraber 3 kattan oluşmaktadır. 19 Ocak 1976 tarihinde çıkan bir yangın sonucu tamamen yanmıştır. 2006 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından restorasyonu tamamlanarak, kültür merkezi ve kent tarihi müzesi olarak hizmete açılmıştır. Pazartesi hariç her gün ziyarete açıktır.

SAAT KULESİ

Zamanın durduğu kentte, geçmişin sesini zamana inat duyuran saat kulesi, III. Selim döneminde Safranbolulu Sadrazam İzzet Mehmet Paşa tarafından 1797 yılında yaptırılmıştır.Kaleye yerleştirilmiş olan, kare planlı 20 metre yüksekliğindeki Saat Kulesi, Anadolu’da yapılan ilk saat kulesidir. Londra’dan getirtilen saat halen çalışır durumdadır. Tarihi saat kulesi, Hükümet konağıyla beraber gezilebilmektedir.

Hıdırlık Tepesi

HIDIRLIK TEPESİ
Kendinizi tarihin içinde hissettiğiniz, tüm ihtişamıyla dimdik ayakta duran Safranbolu evlerinin birbirlerine olan saygılı bakışını görebildiğiniz Hıdırlık tepesi, Türklerin, Safranbolu’ya ilk konuşlandığı yerdir. 2 adet açık namazgahı bulunan ve eskiden “yağmur duası” ile “Hıdırellez’’ kutlamaları için kullanılan Hıdırlık üzerinde Köstendil Kaymakamı Hasan Paşa’nın türbesi (1845), Hızır paşa’nın mezarı ile Kurtuluş Savaşı kahramanlarından Dr. Ali Yaver Ataman’ın(1955) anıt mezarlarına da ev sahipliği yapmaktadır. Tepeye iki noktadan girişve çıkış bulunmaktadır.

Hıdırlık Tepesinden Safranbolu manzarası

SAFRANBOLU EVLERİNDEN ÖRNEKLER

KAYMAKAMLAREVİ

Daracık Hıdırlık yokuşundan çıkılarak, odaların içerisine tahta paravandan iki adım atılarak girilebilen, geçmişteki saygıyı gösteren, odalardaki gusülhane adıverilen gömme dolaplarla günümüz ebeveyn banyolarının oluşması fikrine ışık tutan, 18.-19.yy Türk toplum yaşantısını yansıtan tarihi Kaymakamlar Evine ulaşılır. Safranbolu kışlası komutanı Hacı Mehmet Efendi tarafından 18.y.y. başlarında yapıldığı sanılmaktadır. Hacı Mehmet Efendi’ye Yarbay karşılığı olan“Kaim-Makam” denilmesinden dolayı “Kaymakamlar Konağı”olarak adlandırılmaktadır. 1979 yılında Kültür Bakanlığınca kamulaştırılıp, restore edildikten sonra 16.12.1981 yılında Eğitim Merkezi olarak hizmete açılmıştır.Şuan Kaymakamlığa bağlı özel müze olarak kullanılan evin harem ve selamlık bölümünde, sofasında, malzeme ve mankenlerle Safranbolu yaşantısı canlandırılmıştır. Pazartesi hariç her gün geziye açıktır.

HAVUZLU ASMAZLAR KONAĞI

Türkiye Turing Otomobil Kurumu tarafından satın alınarak, Safranbolu’nun ilk restore edilen konaklarından biri olma özelliğini taşıyan Havuzlu Asmazlar Konağı,Çarşı da Beybağı olarak bilinen mevkide yer almaktadır.1830 yılında yapılan konağın içerisinde yangından korunması ve serinlik vermesi amacıyla büyük bir havuz bulunmaktadır. Şu anda konak, otel ve restoran olarak hizmet vermektedir.

TARİHİ MEKANLAR

İZZET MEHMET PAŞA CAMİ

Cami 1796 tarihinde Safranbolulu Sadrazam İzzet Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır.İstanbul’daki Nuriosmaniye Camisi’nin küçük bir modeli şeklindedir. Tamamen kesme taştan yapılmıştır. Namaz kılma alanı kare biçimli olup eni-boyu 13,5 metredir. Minber ve mihrabı çok zengindir. Mihrabın üzerinde padişah III. Selim’in tuğrası bulunmaktadır. Caminin külliyesi içinde kütüphane, abdesthane, iki çeşme ve vakıf dükkanları yer alır. Caminin avlusu, altından geçen Akçasu kanyonu üzerine inşa edilen kemere oturmaktadır.

KÖPRÜLÜ MEHMET PAŞA CAMİ

Safranbolu Çeşme Mahallesinde, Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa tarafından 1661 yılında yaptırılan cami kare planlıdır ve üstü kubbe ile örtülmüştür. Bu kubbenin örttüğü sekizgen kasnak dışardan payandalarla desteklenmektedir. Beş bölümlü beşik tonozlarla örtülü bir son cemaat yeri vardır. Giriş kısmının sağtarafında tek şerefeli minaresi yer almaktadır. Cami içinde daha genç döneme ait kalem işleri görülmektedir. Avlusunda şadırvan, güneş saati ile kütüphane ve muvakkithane olarak müştereken yapılmış bina bulunmaktadır.

GÜNEŞ SAATİ

Köprülü Mehmet Paşa Camisi avlusunda bulunmaktadır. Basit tip yatay güneş saatleri sınıfına girer. Sabah 06:40 ile akşam 17:20 arasındaki zamanı, metal plakanın gölgesine göre gösterir. 19.yy ortalarında yapıldığı sanılmaktadır.

YEMENİCİLER ARASTASI

Bugün, kahvesinde oturabileceğiniz, hediyelik eşyalar ve el sanatları ürünleri alabileceğiniz Yemeniciler Arastası, Köprülü Mehmet Paşa Camisine bitişik olup, camiye gelir getirmesi amacıyla caminin vakfı tarafından 1661 yılında yaptırılmıştır. 48 ahşap dükkanın yer aldığı, yemeni adı verilen el yapımı deri ayakabıların hayat bulduğu eski bir lonca çarşısıdır. Arasta kelimesi, çarşılarda veya alışveriş bölgelerinde aynı işi yapan esnafın bir arada bulunduğu yer anlamına gelmektedir. Bu nedenle de çarşı Yemeniciler Arastasıolarak adlandırılmaktadır.

CİNCİ HANI ve HAMAMI

1640 yılında Sultan I.İbrahim’in tahta çıkışından sonra Anadolu Kazaskeri olan Cinci Hoca (Karabaşzade Hüseyin Efendi) tarafından 1640-1645 tarihleri arasında yaptırılmıştır. Kesme ve moloz taştan inşa edilen han, 2 katlı ve 62 odalıdır. Han’ın giriş kapısı, kilit ve anahtarı; Türk demir işçiliğinin örneklerindendir. Restorasyonundan sonra, 25 odasıyla aynı amaca hizmet eden han, otel ve restaurant olarak hizmet vermektedir.

Cinci Hanı içi

CinciHoca tarafından 1645 tarihinde yaptırılan diğer yapı Cinci Hamamı’dır. Kazdağlıoğlu meydanında çarşı içerisinde yer alır. Kadınlar ve erkekler bölümünden oluşan hamam kubbe ile örtülmüştür. Soğukluk, sıcaklık, külhan, ocak yerleri mevcut ve halen hamam durumdadır.

KAZDAĞLIOĞLU CAMİ

Çarşımeydanında, 1778 tarihinde Kazdağlıoğlu Mehmet Ağa tarafından yaptırılmıştır. Taş ve tuğladan, tek kubbeli olarak yapılmıştır ve üstü kiremitle örtülmüştür. Minaresi ise tuğladan yapılmıştır. Çevresindeki meydana ismini vermiştir.

KAÇAK (LÜTFİYE) CAMİ
Çarşının Akçasu Mahallesinde bulunan Lütfiye camii, Akçasu deresi üzerinde derenin en dar kısmına kemerler kurularak yapılmıştır. 1880 yılında hacı Hüseyin Hüsnü tarafından yapılan cami, kahvehane ve üst katına yapılmış olan mektep bölümü ile bir bütünlük içersindedir.

ULUCAMİ(AYASTEFANOSKİLİSESİ)
Şehir merkezinin Kıranköy mevkinde 1872 yılında yapılmış Rumlardan kalan eski bir kilisedir.1956 yılında camiye çevrilen kilisenin çevresinde Skalion Mektebi (1863) ile eskiden kilise papazlarının kullandığı ev ilginç bir külliye oluşturur.

BULAK (MENCİLİS) MAĞARASI

Dünya mağara literatürüne girmiş olan Bulak Mağarası Türkiye’nin 4.,Karadeniz bölgesininde 2. büyük mağarasıdır. Şehir merkezinin kuzeybatısında Karabük’e bağlı Bulak Köyü’nün Safranbolu ile sınır teşkil ettiği yerdedir. Safranbolu’nun merkezine 8 km uzaklıkta olan mağara, günümüzden 65-200 milyon yıl önce oluşmuştur. 6042 m. uzunluğunda olup ilk 400 metresi ziyarete açıktır. Bu özelliğiyle de Türkiye’nin turizme açılan en uzun mağarasıdır. Mağaranın 2 girişi bulunmaktadır. İlk giriş su çıkışının olduğu bir ağızdan yapılmaktadır. 2.aktif girişi ise, giriş ağzının arkasında yer alan tepenin solunda merdivenle çıkılan fosil bir ağızdan yapılmaktadır.

Bulak Mağarası içerisindeki sarkıt ve dikitler

İNCEKAYA SU KEMERİ

Sadrazamİzzet Mehmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Safranbolu’nun kuzeydoğusunda kalan su kemeri şehir merkezine 7,5 km uzaklıktadır. Su kemerine Bağlar semti,İncekaya köyü yolu üzerinden ulaşılır. Tokatlı kanyonun üzerine yapılan kemer, zeminden 60 m yükseklikte ve 116 m uzunluğundadır. Genişliği ise 110 -220 cm dir. 6 kemerli görkemli bir yapıdır. Sonradan su kemerinin alt kısmına çeşitli etkinlikler için sahne ve oturma yerleri, kanyona inmek için de merdivenler yapılmıştır . “Paşa Suyu” olarak bilinen bu su, kemerden geçerek kapalı arklarşeklinde Beybağında bulunan Havuzlu Asmazlar Konağının bahçesindeki su terazisine gelir ve buradan kentteki çeşmelere dağıtılırmış.

YÖRÜK KÖYÜ

Safranbolu’dan Kastamonu yönüne doğru 11 km gidildiğinde, Kayı boyunun Karakeçili Aşiretinden gelen 3 kardeşten en büyüğü Hüseyin tarafından asırlar önce kurulan tarihiYörük Köyüne ulaşılır. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 1997 yılında koruma altına köyde, 131 adet tarihi eser kayıt altına alınmıştır. Safranbolu’nun küçük bir maketi görünümündeki köyde, gezi evine dönüştürülen Sipahioğlu Konağı ve köyün eski çamaşırhanesi gezilmeye değer mekanlar arasındadır.

TÜMÜLÜSLER

Safranbolu ve çevresinde 32 adet tümülüs ve 4 adet höyük bulunmaktadır. Bunlardan 24 tümülüs Safranbolu ve Eflani arasındadır. Safranbolu Gümüş semtinde, Büyük Göztepe, Konarı köyünde Kocatepe, Barış mahallesinde Küçük Göztepe, Yolbaşıköyünde Özenler ve Değirmenciler, Yukarı Çiftlik köyünde Keten ,bölgedeki en önemli tümülüslerdir. Tümülüs; bir mezar yada mezarlık içeren toprak yayılarak oluşturulmuş tepeciklere denir.

Safranbolu Eski Çarşı üzerindeki tümülüs

KANYONLAR

Safranbolu, kanyonların birleştiği bir alana kurulmuştur. Şehir merkezinden 8 km uzaklıktaki İncekaya ve Tokatlı kanyonları ve devamı niteliğinde olan çarşıkesimindeki Gümüş ve Akçasu kanyonları, Kastamonu yönünde Safranbolu’ya 13 km uzaklıktaki Düzce köyünün girişinde bulunan Düzce (Kirpe) ve Sakaralan kanyonları doğa turizm için önemli değerlerdendir.

KAYA MEZARLARI

Safranbolu-Kastamonu karayolu üzerinde bulunan Gündoğan, Üçbölük, Hacılarobası ve Çavuşlar köyleri çevresinde Roma dönemine ait pek çok kaya mezarı bulunmaktadır. Bunların en önemlilerinden 4´ü Hacılarobası köyünde, 5´i Üçbölük köyünde bulunmaktadır.

KRİSTAL CAM TERAS

Safranbolu turizmine katkıda bulunmak amacıyla Tokatlı Kanyonu üzerinde yerden 80 metre yükseklikte ve 11 metre genişliğinde yapılan Kristal Teras (Cam seyir terası),75 ton ağırlığı taşıyabiliyor. Roketatar mermisiyle dahi kırılmayan cam seyir terası, her biri 750 kilogram taşıyabilecek kapasiteye sahip gözenekler, 3 santimetre kalınlığında 3 parça camdan oluşuyor. Yaklaşık 400 kişiyi taşıma kapasitesine sahip olan 100 metrekareden oluşan terasta bir seferde sadece 30 kişi bulunabilmekte teras eşsiz Tokatlı Kanyonu manzarasını bizlere sunmaktadır.